Ürün doğrulama nedir? İzlenebilirlik, kimliklendirme ve doğrulama arasındaki fark

İzlenebilirlik ürünün kaydını izler, kimliklendirme ürüne bir ad verir, doğrulama ise ürünün kendisini sınar. Üç kavramın neyi kanıtlayıp neyi kanıtlamadığını ele alıyoruz.

Ürün doğrulama, elinizdeki ürünün iddia edilen ürün olup olmadığının ürünün kendisi üzerinden sınanmasıdır. İzlenebilirlik ürünün zincirde nereden gelip nereye gittiğinin kaydını tutar; kimliklendirme ise ürüne seri numarası ya da karekod gibi benzersiz bir ad verir. İkisi de doğrulamaya veri sağlar, ama tek başına ürünün gerçek olduğunu kanıtlamaz. Kayıt eksiksiz, kod okunur olabilir; kaydın yanındaki ürün yine de değiştirilmiş olabilir.

Üç kavram nasıl tanımlanır?

Avrupa Birliği Fikri Mülkiyet Ofisi'nin (EUIPO) Sahteciliğe ve Korsanlığa Karşı Teknoloji Rehberi, bu alandaki teknolojileri gördükleri işe göre üç gruba ayırır:

  • Doğrulama (authentication): Ürünün iddia edilen kimliğinin ve özelliklerinin doğrulandığı süreç.
  • Takip ve izleme (tracking/tracing): Benzersiz bir ürünün tedarik zincirindeki planlanan, mevcut ya da geçmiş konumlarının belirlenmesi.
  • Kurcalamaya karşı koruma (anti-tampering): Ürünü değiştirmek, sahtesini yapmak ya da ürüne başka biçimde müdahale etmek için yapılan girişimi önleyen mekanizma.

Kimliklendirme bu üçünün altyapısıdır. AB'nin Sürdürülebilir Ürünler için Ekotasarım Tüzüğü (ESPR), benzersiz ürün tanımlayıcısını bir ürünü tanımlayan ve ürünün dijital pasaportuna bağlantı da sağlayan benzersiz bir karakter dizisi olarak tanımlar. Bu tanımlayıcıyı taşıyan barkod, iki boyutlu kod ya da benzeri ögeye de veri taşıyıcı denir.

Üç kavramın ayrıldığı nokta, her birinin sorduğu sorudur:

  • Kimliklendirme "Bu ürünün adı ne?" sorusunu sorar ve seri numarası, karekod ya da parti numarasına dayanır. Tek başına, kodun bağlı olduğu ürünün gerçek olduğunu kanıtlamaz.
  • İzlenebilirlik "Bu ürün nereden geldi, nereye gitti?" sorusunu sorar ve alış ve satış kayıtlarına dayanır. Tek başına, kayıttaki ürünle eldeki ürünün aynı olduğunu kanıtlamaz.
  • Doğrulama "Bu ürün iddia edilen ürün mü?" sorusunu sorar ve ürüne eklenen imzaya ya da ürünün ölçülen bileşimine dayanır. Tek başına, ürünün zincirde hangi yoldan geldiğini göstermez.

İzlenebilirlik mevzuatta ne ister?

Gıdada izlenebilirlik bir yükümlülüktür. 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu izlenebilirliği, üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamaları boyunca gıdanın, yemin ve gıdada bulunması amaçlanan maddelerin izinin sürülebilmesi ve takip edilebilmesi olarak tanımlar. Kanun'un 24. maddesine göre gıda ve yem işletmecileri bu takibi yapabilecek bir sistem kurmak ve talep hâlinde bilgileri Bakanlığa sunmak zorundadır. Piyasaya arz edilen gıda da izlenebilirliği sağlayacak biçimde etiketlenmeli ya da tanımlanmalıdır.

AB'de aynı ilke Genel Gıda Tüzüğü'nün, (AT) 178/2002'nin 18. maddesindedir. İşletme, ürünü kimden aldığını ve kime sattığını gösterebilmeli, bu bilgiyi yetkili makama talep hâlinde sunabilmelidir. Uygulamada buna "bir önceki, bir sonraki" ilkesi denir.

Bu yükümlülüğün kapsamı bellidir: kayıt ister, ürünün içeriğini sınamayı istemez. Bir parti, her el değiştirmesi eksiksiz kaydedilmiş hâlde tağşişli olabilir. İzlenebilirlik bu durumda sorunun hangi halkada başladığını bulmaya yarar; partinin içinde ne olduğunu ise ölçüm gösterir.

Seri numarası ve karekod neyi kanıtlar?

Bir kodun okunması, o kodun sistemde kayıtlı olduğunu gösterir. Ürünle ilgili söylediği bundan ibarettir. Kod bir etikete basılıdır ve etiket kopyalanabilir. Gerçek bir ürünün kodu sahte bir ambalaja basıldığında, okuyan kişi aynı kaydı görür.

Takip sistemleri bu açığı kısmen kapatır. Aynı kodun aynı anda birbirinden uzak iki noktada okunması bir kopyaya işaret eder. Yine de bu bilgi hangi ürünün gerçek olduğunu söylemez. Kod, ürünün içeriği hakkında da bilgi vermez: dolum hattında içine başka bir yağ konmuş bir şişe, kendi gerçek koduyla rafa çıkar.

Bu yüzden kod ve kayıt, doğrulamanın girdisidir. Doğrulama sonucunu bir partiye ve bir tarihe bağlayan şey koddur, ama sonucu üreten şey kod değildir.

Ürün nasıl doğrulanır?

Doğrulama yöntemlerinin seçimi için uluslararası çerçeve ISO 22383:2020'dir. Standart, maddi ürünlerin gerçekliğini ve bütünlüğünü yaşam döngüsü boyunca ortaya koymayı amaçlayan doğrulama çözümleri için performans kriterleri ve bir değerlendirme yöntemi önerir. 2020'de yayımlanmış ve ISO 12931:2012'nin yerini almıştır. ISO'nun özetine göre kuruluş, hangi doğrulama ögelerine ihtiyaç duyduğunu bir sahtecilik risk değerlendirmesi yaptıktan sonra bu kriterlerle belirler. Standart, performansı maliyetle ilişkilendiren ekonomik kriterler koymaz.

EUIPO rehberi doğrulama ögelerini bir de denetlenme biçimine göre ayırır:

  • Görünür (overt): Ortalama bir kişinin alet ya da eğitim olmadan fark edebildiği ve kopyalanması zor olan öge, örneğin kurcalamayı gösteren bir mühür.
  • Görünmez (covert): Ortalama bir kişinin hemen fark edemediği, ancak ek bir araç ya da eğitimle görülebilen öge.

Ürünün kendisini sınamanın iki yolu vardır. Birinde ürüne ya da ambalajına yalnız doğru koşulda okunan bir imza eklenir; imza ürünün kime ait olduğunu gösterir. Ötekinde ürüne hiçbir şey eklenmez, bileşimi ölçülür ve doğru kabul edilen bir referansla karşılaştırılır; ölçüm ürünün ne olduğunu gösterir. İki yolun hangi durumda seçildiğini işaretleme mi, analiz mi yazısında, referansın nasıl kurulduğunu referans ölçümü nedir yazısında anlattık.

Hangi soru için hangisi gerekir?

Kavramlar birbirinin yerine kullanıldığında yanlış araç seçilir. Sorunun nerede olduğuna göre ayrım şöyle yapılır:

  • Geri çağırma ve sorumluluk: Sorunlu bir partinin nerelere gittiğini bulmak izlenebilirlik işidir.
  • Kanal sapması: Belirli bir pazar için üretilen ürünün başka bir kanalda görünmesi, kimliklendirme ve takip kayıtlarıyla izlenir.
  • Kopya ürün: Kanala dışarıdan giren sahte ürün, ürüne eklenmiş bir imzanın okunmasıyla ayrılır.
  • Tağşiş ve beyanla uyuşmayan içerik: Ürünün bileşimi ölçülmeden anlaşılmaz. Gıda sahteciliğinin türlerini gıda sahteciliği nedir yazısında ele aldık.

Sağlam bir düzende üçü birlikte çalışır. Kod partiyi tanımlar, kayıt partinin yolunu gösterir, doğrulama sonucu da aynı parti numarasıyla kayda geçer. Bir şikâyet ya da uyuşmazlıkta hem yol hem ürün aynı dosyada durur.

Deeptrace bu ayrımın neresinde durur?

Deeptrace doğrulama tarafında çalışır ve iki yoldan ilerler: ürüne yalnız doğru koşulda okunan bir imza ekler ya da ürüne hiçbir şey eklemeden bileşimini ölçüp doğru kabul edilen bir referansla karşılaştırır. Her okuma ve ölçüm parti numarasıyla kayda geçtiği için sonuç, işletmenin mevcut izlenebilirlik kayıtlarıyla eşleştirilebilir. Bu ölçümler resmî kontrolün ve akredite laboratuvar analizinin yerine geçmez. Yöntemlerin ayrıntısı teknolojiler sayfasında yer alıyor.

Sık sorulan sorular

Karekodlu ürün sahte olabilir mi?

Olabilir. Karekod, ürünün bir kayda bağlı olduğunu gösterir. Kod kopyalanıp sahte bir ambalaja basıldığında okuma yine aynı kaydı getirir. Ürünün gerçek olduğunu göstermek için ürüne eklenmiş bir imzanın ya da ürünün bileşiminin sınanması gerekir.

İzlenebilirlik yükümlülüğünü yerine getiren işletme ürününü doğrulamış olur mu?

Hayır. 5996 sayılı Kanun ve 178/2002 sayılı Tüzük, ürünün kimden alınıp kime satıldığının kaydını ister. Kayıt, ürünün içeriğinin beyanla uyuştuğunu göstermez. İki iş birbirini tamamlar ama biri ötekinin yerine geçmez.

Kimliklendirme ile doğrulama arasındaki fark nedir?

Kimliklendirme ürüne benzersiz bir ad verir; doğrulama, o adı taşıyan ürünün iddia edilen ürün olup olmadığını sınar. Kimliklendirme bir etiket ya da veri taşıyıcı üzerinden yürür; doğrulama ise ürünün kendisine ya da ona eklenmiş bir imzaya bakar.

Doğrulama çözümü seçerken hangi standarda bakılır?

Uluslararası başvuru metni ISO 22383:2020'dir. Standart, çözümlerin performansını değerlendirmek için kriterler ve bir yöntem önerir ve seçimin bir sahtecilik risk değerlendirmesinden sonra yapılmasını öngörür. Maliyete ilişkin kriter içermez. Güncel sürümü ISO'nun sayfasından kontrol etmek gerekir.

Kaynaklar

Görüşme talebi

Ürününüz için doğru yöntem, ürünün kendisinden çıkar.

İlk görüşmede ürün grubunuz, üretim akışınız ve doğrulamanın yapılacağı noktalar değerlendirilir; işaretleme ya da analiz için yöntem önerilir.

Görüşme talep edin