Gıda sahteciliği nedir? Taklit ile tağşiş arasındaki fark

Gıda sahteciliğinin tanımı, 5996 sayılı Kanun'daki taklit ve tağşiş ayrımı, sahteciliğin türleri ve Türkiye'de bu ürünlerin nasıl denetlenip ifşa edildiği.

Gıda sahteciliği, ekonomik kazanç amacıyla bir gıdanın beyan edilen özellikleri ile gerçek özellikleri arasında kasıtlı olarak uyumsuzluk yaratılmasıdır. Türk mevzuatı bu uyumsuzluğun iki biçimini ayrı ayrı tanımlar. Taklit, ürünü olmadığı bir şey gibi göstermektir; tağşiş ise ürünün bileşimini değiştirmektir. Taklit çoğunlukla ambalajda ve beyanda, tağşiş ürünün içinde gerçekleşir, bu yüzden ikisi farklı yöntemlerle aranır.

Gıda sahteciliği nasıl tanımlanır?

Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi bünyesindeki Gıda Sahteciliği ve Gıda Kalitesi Bilgi Merkezi, CEN Çalıştay Anlaşması 86'daki tanımı esas alır: gıda sahteciliği, ürün hakkındaki iddialar ile ürünün gerçek özellikleri arasında kasıtlı olarak uyumsuzluk yaratılmasıdır. Bilgi Merkezi aynı olguyu, müşteriyi aldatarak kazanç sağlamak için gıdanın menşeinin, bileşiminin veya hazırlanış biçiminin yanlış tanıtılması olarak da açıklar.

Tanımın üç unsuru vardır: kasıt, ekonomik kazanç ve aldatma. Kasıt, sahteciliği kazara oluşan bir kalite sapmasından ayırır. Kazanç unsuru da sahteciliğin neden pahalı ve içeriği gözle anlaşılmayan ürünlerde yoğunlaştığını açıklar.

Taklit ile tağşiş arasındaki fark nedir?

5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu iki kavramı ayrı ayrı tanımlar:

  • Tağşiş: Ürüne temel özelliğini veren öğelerin ve besin değerlerinin tamamının veya bir bölümünün mevzuata aykırı olarak çıkarılması ya da miktarının değiştirilmesi veya aynı değeri taşımayan başka bir maddenin, o madde yerine aynı maddeymiş gibi katılmasıdır. Zeytinyağına başka bir bitkisel yağ katılması ya da bala şurup eklenmesi tipik örneklerdir.
  • Taklit: Ürünü; şekil, bileşim ve nitelikleri itibarıyla yapısında bulunmayan özelliklere sahipmiş gibi veya başka bir ürünün aynısıymış gibi göstermektir. Daha düşük sınıftaki bir ürünü üst sınıf gibi etiketlemek ya da tanınmış bir ürünün görünümünü kopyalamak bu kapsama girer.

Uygulamada ikisi çoğu zaman birlikte görülür, çünkü tağşişli bir ürün genellikle gerçeğinin etiketiyle satılır. Ayrımı korumanın nedeni, cevaplanacak sorunun farklı olmasıdır. Taklitte bakılan şey ürünün iddia edildiği kaynaktan gelip gelmediğidir. Tağşişte ise ürünün içinde beyan edilen şeyin bulunup bulunmadığı sorulur.

Her uygunsuzluk sahtecilik sayılır mı?

Sayılmaz. Tağşişi kalite kusurundan ayıran unsur kasıttır. Kötü saklandığı için bozulan bir yağ ya da hasat koşulları yüzünden beklenen değerleri tutturamayan bir ürün, tek başına tağşiş sayılmaz.

Bu durum işletmeyi sorumluluktan kurtarmaz. 5996 sayılı Kanun'un 24. maddesi, gıdanın etiketlenmesinin ve sunumunun tüketiciyi yanıltacak biçimde yapılmasını ayrıca yasaklar. 40. madde de etiketteki beyan ile ürünün içeriği ve analitik değerleri arasındaki uyumsuzluğu ayrı bir idari yaptırıma bağlar. Kasıt bulunsun ya da bulunmasın, etikette yazanla ürünün içindeki arasındaki farktan işletme sorumludur.

Gıda sahteciliğinin türleri nelerdir?

Bilgi Merkezi gıda sahteciliğini şu başlıklarla sınıflandırır:

  • Seyreltme: Değerli bir bileşenin daha ucuz bir maddeyle çoğaltılması.
  • İkame: Bir bileşenin ya da ürünün tamamının daha düşük değerli bir alternatifle değiştirilmesi.
  • Gizleme: Düşük kaliteyi veya bir kusuru saklamak için ürüne müdahale edilmesi.
  • Yanlış etiketleme: Menşe, tür, sınıf ya da içerik hakkında gerçeğe aykırı beyan.
  • Onaysız iyileştirme: Ürünün görünümünü veya ölçülen değerlerini iyileştirmek için izin verilmeyen maddelerin eklenmesi.
  • Sahte üretim: Bir markanın ürününün kopyalanması.
  • Gri pazar üretimi, hırsızlık ve kanal sapması: Ürünün yetkisiz üretilmesi ya da yetkisiz kanallara aktarılması.

Seyreltme, ikame, gizleme ve onaysız iyileştirme ürünün bileşimine dokunur. Bu dört türü ambalaja ya da belgeye bakarak görmek mümkün olmaz. Sahte üretim, kanal sapması ve yanlış etiketlemenin bir bölümü ise ambalaj, belge ve dağıtım kayıtları üzerinden izlenebilir.

Türkiye'de taklit ve tağşiş nasıl denetleniyor?

5996 sayılı Kanun'un 24. maddesine göre gıda ve yemde taklit ve tağşiş yapılamaz. 2020'de eklenen hükümle, taklit ve tağşiş yapılmış ürünün işleme tabi tutulamayacağı ve piyasaya arz edilemeyeceği de açıkça yazılmıştır. Kanun'un 40. maddesine göre bu ürünlere el konulur ve masrafı sorumlusuna ait olmak üzere piyasadan toplatılır. Ürünü üreten, ithal eden veya kendi adıyla piyasaya arz eden işletmeciye ve izlenebilirliğini sağlamadan satan perakendeciye, yıllık gayri safi gelire oranlanan idari para cezası uygulanır.

Kanun'un 31. maddesi Bakanlığa, resmi kontrollerle elde ettiği bilgileri kamuoyuyla paylaşma yetkisi verir. Tarım ve Orman Bakanlığı 2 Ekim 2024'ten bu yana taklit veya tağşiş tespit edilen ürünleri, tespit kesinleştiği anda elektronik ortamda yayımlıyor. Kayıtlar guvenilirgida.tarimorman.gov.tr adresindeki "Gıda Kamuoyu Duyurusu" bölümünde "Taklit ve Tağşiş Yapılan Gıdalar" ve "Sağlığı Tehlikeye Düşürecek Gıdalar" başlıklarıyla yer alır. Her kayıtta duyuru tarihi, firma, marka, ürün, uygunsuzluk ve parti ya da seri numarası bulunur.

Bu listeler tüketici kadar alıcı için de bir kaynaktır. Hammadde alan bir işletme, tedarikçilerinin adını ve aldığı partilerin numaralarını bu kayıtlarda düzenli olarak arayabilir. Sorumluluk zincirin tek halkasında kalmaz: kendi markasıyla piyasaya arz eden paketleyici, tedarikçisinden aldığı hammaddedeki tağşişin de muhatabıdır.

Taklit ve tağşiş nasıl aranır?

Taklitte ambalajın, etiketin ve kaynağın doğrulanması öne çıkar; ürüne uygulanan bir işaret, ürünün kime ait olduğunu sahada gösterebilir. Tağşişte ise ürünün bileşimini ölçmek gerekir. İki yaklaşımın hangi durumda seçildiğini işaretleme mi, analiz mi yazısında, tağşiş tespitinde kullanılan yöntemleri ve tarama ile laboratuvar arasındaki iş bölümünü Molevex'in gıda tağşişi nasıl tespit edilir yazısında bulabilirsiniz.

Deeptrace'in gıda tarafındaki çözümleri bu ölçüm tarafında çalışır. Molevex ürüne hiçbir şey eklemeden bileşimini ölçer, doğru kabul edilen bir referansla karşılaştırır ve sonucu laboratuvarda teyit eder. Alım anında karar gereken ürünlerde Olivex zeytinyağının saflığını ve kalite sınıfını, Beevex balın şurup katkılı olup olmadığını analiz seti ve telefonla yerinde değerlendirir. Bu ölçümler, resmi kontrollerin ve resmi laboratuvar analizinin yerine geçmez.

Gıda ve içecekte hangi kontrolün hangi noktada anlamlı olduğunu gıda ve içecek sektörü sayfamızda anlatıyoruz.

Kaynaklar

Görüşme talebi

Ürününüz için doğru yöntem, ürünün kendisinden çıkar.

İlk görüşmede ürün grubunuz, üretim akışınız ve doğrulamanın yapılacağı noktalar değerlendirilir; işaretleme ya da analiz için yöntem önerilir.

Görüşme talep edin