Yurt dışındaki alıcı "orijinallik" dediğinde çoğunlukla tek bir sertifika değil, partiye bağlanan bir dosya ister: ürün şartnamesi, izlenebilirlik kaydı, tanınmış bir gıda güvenliği sertifikası ve ISO/IEC 17025 akreditasyonlu laboratuvardan analiz raporu. Hangi analizin isteneceği ürün grubuna ve alıcıya göre değişir, bu yüzden yöntem ve laboratuvar teklif aşamasında netleştirilmelidir. Bal için özel kuralları Beevex anlatıyor; bu yazı zeytinyağı ve baharat ağırlıklı olarak ürün grupları arasındaki farka bakıyor.
Alıcı aslında hangi soruların cevabını arıyor?
Orijinallik talebi dört soruya ayrılır: ürün beyan edilen ürün mü, beyan edilen yerden mi geliyor, bu belge gerçekten bu partiye mi ait, tedarikçinin sistemi tekrarlanabilir mi? Her belge bunlardan yalnız bir kısmına cevap verir.
| Belge | Neyi gösterir | Neyi göstermez |
|---|---|---|
| Ürün şartnamesi | Üzerinde anlaşılan parametreleri ve sınırları | Teslim edilen partinin bunlara uyduğunu |
| Gıda güvenliği sertifikası (FSSC 22000, IFS Food, BRCGS) | Tesisin denetlenmiş bir sistemi olduğunu | Tek bir partinin bileşimini |
| Menşe şahadetnamesi | Eşyanın tercihli olmayan menşe statüsünü | Ürünün bileşimini ya da saflığını |
| Akredite laboratuvar raporu | Ölçülen numunede ölçülen parametreleri | Numunede aranmayan katkıları, numunenin partiyi temsil ettiğini |
| İzlenebilirlik kaydı | Partinin hangi girdilerden ve hangi halkalardan geçtiğini | Kaydın yanındaki ürünün değiştirilmediğini |
CBI'nın kuruyemiş ve baharat rehberlerine göre Avrupalı alıcılar çoğunlukla GFSI tarafından tanınan sertifikalardan birini bekler. Tek başına güven vermeyen şey de bu sertifikadır: tesis belgesi bir partinin bileşimini anlatmaz. Farkı ürün doğrulama nedir yazısında ayrıntılı ele aldık.
Ürün grubuna göre hangi analiz sorulur?
| Ürün grubu | Alıcının sık sorduğu | Analiz ve dayanak |
|---|---|---|
| Zeytinyağı | Sınıf uygunluğu, saflık, parti kaydı | AB'de özellikler (AB) 2022/2104 sayılı Tüzük'e göre, yöntemler (AB) 2022/2105'e göre belirlenir |
| Baharat ve kuru ot | Boya, dolgu, başka bitkiyle ikame, kalıntı ve mikotoksin | ESA kalite asgarileri, Codex ve ISO spesifikasyonları, ISO/IEC 17025 raporu |
| Antep fıstığı ve kuruyemiş | Aflatoksin, kalıntı, lot izlenebilirliği | UNECE ve Codex ürün standartları, sevkiyat öncesi test sonuçları |
| Bal | Kaynaktan pakete izlenebilirlik, tedarikçi numuneleri | Direktif 2024/1438 ve alıcı şartnamesi |
Zeytinyağında tartışma nerede çıkar?
(AB) 2022/2105 sayılı Uygulama Tüzüğü üye devletlerden uygunluk kontrollerini risk analizine göre yapmalarını ve satılan yağın beyan edilen kategoriye uyup uymadığını doğrulamalarını ister. Aynı tüzük, fabrikadan şişeleme aşamasına kadar işletmecilerden kategori bazında giriş ve çıkış kaydı tutmalarını ister. Yöntem eki, özellikleri Uluslararası Zeytin Konseyi yöntemlerine bağlar.
Türkiye'den satan için pratik sonuç şudur: AB'deki alıcı kendi kontrolünde bu yöntemlere bakacaktır. Türk Gıda Kodeksi'ne göre uygun çıkan bir raporun yanında AB eşikleri ve yöntemlerinin de karşılaştırılması gerekir. Sözleşmede yalnız "natürel sızma" yazması tartışmayı açık bırakır; hangi mevzuatın ya da standardın esas alınacağı açıkça yazılmalıdır. Zincirdeki kontrol adımları zeytinyağı tağşişi yazısında anlatılıyor.
Baharatta beklenti neden sertleşti?
Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi'nin 2021 tarihli AB geneli kontrol planında incelenen 1.885 numunenin yüzde 17'si şüpheli bulundu. Kekikte oran yüzde 48'e, karabiberde yüzde 17'ye, kimyonda yüzde 14'e, zerdeçal ve safranda yüzde 11'e ulaşırken pul biberde yüzde 6'da kaldı. Baharat numunelerinin yüzde 2'sinde izinsiz boya saptandı. Rapordaki ifadenin "şüpheli" olduğunu, kesinleşmiş sahtecilik demek olmadığını da belirtmek gerekir.
CBI'nın baharat rehberine göre alıcılar çoğunlukla Avrupa Baharat Birliği'nin (ESA) kalite asgarilerini referans alıyor, akredite laboratuvar belgelerinin altı aydan eski olmamasını bekliyor ve laboratuvar ile test yönteminin alıcıyla birlikte belirlenmesini tavsiye ediyor. CBI'nın sahtecilik yazısı ise sektörde DNA analizi, izotop teknikleri, kütle spektrometrisi, spektroskopi ve kemometri yöntemlerinin kullanıldığını sayıyor.
Kuruyemişte orijinallik sorusu nasıl geliyor?
Antep fıstığında soru çoğunlukla gıda güvenliği üzerinden gelir. CBI'nın Eylül 2026'da güncellenen rehberi, alıcıların GFSI tanınırlığı olan sertifika ve sık laboratuvar testi beklediğini, Türkiye ve İran menşeli fıstıkta AB'nin özel sınır kontrolleri nedeniyle sevkiyat öncesi belge ve test sonucu istenebildiğini aktarır. Her lotun bahçe, üretici, işleyici ve test sonuçlarıyla ilişkilendirilmesini önerir.
Bu rehber sahtecilik testlerinden söz etmez. Dolayısıyla tür, menşe ya da "katkısız" gibi bir iddia varsa bunu kanıtlayacak analizi alıcıya ayrıca sormak gerekir; aflatoksin raporu bu soruların cevabı değildir.
Analiz raporu hangi koşulda işe yarar?
Rapor, dört koşul birlikte sağlandığında alıcıyı ikna eder:
- Partiyle bağlantı: Rapordaki numune kimliği, sevk edilen parti numarasıyla eşleşmelidir.
- Temsil: Numunenin nasıl alındığı bellidir ve şahit numune saklanır.
- Kapsam: Laboratuvarın o analiz için akreditasyon kapsamı kontrol edilir. Türkiye'de laboratuvarın o analiz için Bakanlık onayı da gerekir; 5996 sayılı Kanun onaysız analiz için rapor düzenlenmesini yasaklar.
- Güncellik: Raporun tarihi alıcının kabul ettiği süre içindedir.
Gıda Kontrol Laboratuvarları Yönetmeliği, ihracat öncesi kontrol için teslim edilen numuneyi "özel istek numunesi" sayar. Bu rapor alıcı için geçerli olabilir, ama resmî kontrol sonucu değildir. İhracat dosyası ile resmî denetim dosyasını bu yüzden karıştırmamak gerekir.
İhracat dosyası nasıl hazırlanmalı?
- Teklif aşamasında alıcıdan şartnameyi, kabul ettiği laboratuvar ve yöntem listesini isteyin.
- Her parti için girdiden sevkiyata izlenebilirlik kaydı oluşturun.
- Üretimden önce hammaddeyi ölçün ve sonucu parti numarasına bağlayın.
- Sevkiyat partisinden temsilî numune alın, şahit numuneyi saklayın.
- Riskli ürünlerde güvenlik testlerinin yanına orijinallik analizini ekleyin.
- Menşe belgesini, sertifikaları ve raporları tek parti dosyasında toplayın.
- Alıcı ülkenin kurallarını kontrol edin. 5996 sayılı Kanun'un 34. maddesi ihracatta alıcı ülkenin farklı talebine yer verir, sağlık için tehlike oluşturan ürünleri ise bu esnekliğin dışında tutar.
Hiçbir tek analiz bütün sahtecilik biçimlerini görmez. Dosya da bu yüzden tek belgeye değil, belgelerin birbirini doğrulamasına dayanmalıdır.
Deeptrace'in ölçümü dosyanın neresinde durur?
Molevex ürünün bileşimini doğru kabul edilen referansla karşılaştırır ve alıcı ülkenin ya da denetim kurumunun istediği içerik uyumunu ölçülmüş bir kayıtla destekler. Olivex ile Beevex paketleme ve ihracat öncesinde partiyi yerinde değerlendirir. Bu kayıtlar akredite laboratuvar raporunun yerine geçmez; hangi partinin rapora gideceğini belirlemeye yarar. Saha sonucunun yeri saha ölçümü mü, laboratuvar mı yazısında anlatılıyor.
Kaynaklar
- CBI, What requirements must herbs and spices meet to be allowed on the European market?
- CBI, Fraud and adulteration in the European spice and herb sector, 21 Eylül 2022
- CBI, Entering the European market for pistachios
- CBI, Stricter traceability requirements are taking over the European honey market, 17 Ekim 2024
- Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi, Results of an EU wide coordinated control plan to establish the prevalence of fraudulent practices in the marketing of herbs and spices, JRC126785, 2021
- Komisyon Uygulama Tüzüğü (AB) 2022/2105, zeytinyağı pazarlama standartları uygunluk kontrolleri ve analiz yöntemleri
- FSSC 22000 Certification Scheme
- T.C. Ticaret Bakanlığı, Menşe sıkça sorulan sorular
- 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (madde 33 ve 34)
- Gıda Kontrol Laboratuvarları Yönetmeliği, Resmî Gazete, 18 Şubat 2022, Sayı 31754


