Gıda ihracatında "orijinallik" sorusu: alıcı hangi belgeyi, hangi analizi ister?

Yurt dışındaki alıcı tek bir orijinallik sertifikası değil, partiye bağlanan bir dosya ister. Zeytinyağı, baharat, kuruyemiş ve balda hangi belge ve analizin sorulduğu, her belgenin neyi göstermediği.

Yurt dışındaki alıcı "orijinallik" dediğinde çoğunlukla tek bir sertifika değil, partiye bağlanan bir dosya ister: ürün şartnamesi, izlenebilirlik kaydı, tanınmış bir gıda güvenliği sertifikası ve ISO/IEC 17025 akreditasyonlu laboratuvardan analiz raporu. Hangi analizin isteneceği ürün grubuna ve alıcıya göre değişir, bu yüzden yöntem ve laboratuvar teklif aşamasında netleştirilmelidir. Bal için özel kuralları Beevex anlatıyor; bu yazı zeytinyağı ve baharat ağırlıklı olarak ürün grupları arasındaki farka bakıyor.

Alıcı aslında hangi soruların cevabını arıyor?

Orijinallik talebi dört soruya ayrılır: ürün beyan edilen ürün mü, beyan edilen yerden mi geliyor, bu belge gerçekten bu partiye mi ait, tedarikçinin sistemi tekrarlanabilir mi? Her belge bunlardan yalnız bir kısmına cevap verir.

BelgeNeyi gösterirNeyi göstermez
Ürün şartnamesiÜzerinde anlaşılan parametreleri ve sınırlarıTeslim edilen partinin bunlara uyduğunu
Gıda güvenliği sertifikası (FSSC 22000, IFS Food, BRCGS)Tesisin denetlenmiş bir sistemi olduğunuTek bir partinin bileşimini
Menşe şahadetnamesiEşyanın tercihli olmayan menşe statüsünüÜrünün bileşimini ya da saflığını
Akredite laboratuvar raporuÖlçülen numunede ölçülen parametreleriNumunede aranmayan katkıları, numunenin partiyi temsil ettiğini
İzlenebilirlik kaydıPartinin hangi girdilerden ve hangi halkalardan geçtiğiniKaydın yanındaki ürünün değiştirilmediğini

CBI'nın kuruyemiş ve baharat rehberlerine göre Avrupalı alıcılar çoğunlukla GFSI tarafından tanınan sertifikalardan birini bekler. Tek başına güven vermeyen şey de bu sertifikadır: tesis belgesi bir partinin bileşimini anlatmaz. Farkı ürün doğrulama nedir yazısında ayrıntılı ele aldık.

Ürün grubuna göre hangi analiz sorulur?

Ürün grubuAlıcının sık sorduğuAnaliz ve dayanak
ZeytinyağıSınıf uygunluğu, saflık, parti kaydıAB'de özellikler (AB) 2022/2104 sayılı Tüzük'e göre, yöntemler (AB) 2022/2105'e göre belirlenir
Baharat ve kuru otBoya, dolgu, başka bitkiyle ikame, kalıntı ve mikotoksinESA kalite asgarileri, Codex ve ISO spesifikasyonları, ISO/IEC 17025 raporu
Antep fıstığı ve kuruyemişAflatoksin, kalıntı, lot izlenebilirliğiUNECE ve Codex ürün standartları, sevkiyat öncesi test sonuçları
BalKaynaktan pakete izlenebilirlik, tedarikçi numuneleriDirektif 2024/1438 ve alıcı şartnamesi

Zeytinyağında tartışma nerede çıkar?

(AB) 2022/2105 sayılı Uygulama Tüzüğü üye devletlerden uygunluk kontrollerini risk analizine göre yapmalarını ve satılan yağın beyan edilen kategoriye uyup uymadığını doğrulamalarını ister. Aynı tüzük, fabrikadan şişeleme aşamasına kadar işletmecilerden kategori bazında giriş ve çıkış kaydı tutmalarını ister. Yöntem eki, özellikleri Uluslararası Zeytin Konseyi yöntemlerine bağlar.

Türkiye'den satan için pratik sonuç şudur: AB'deki alıcı kendi kontrolünde bu yöntemlere bakacaktır. Türk Gıda Kodeksi'ne göre uygun çıkan bir raporun yanında AB eşikleri ve yöntemlerinin de karşılaştırılması gerekir. Sözleşmede yalnız "natürel sızma" yazması tartışmayı açık bırakır; hangi mevzuatın ya da standardın esas alınacağı açıkça yazılmalıdır. Zincirdeki kontrol adımları zeytinyağı tağşişi yazısında anlatılıyor.

Baharatta beklenti neden sertleşti?

Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi'nin 2021 tarihli AB geneli kontrol planında incelenen 1.885 numunenin yüzde 17'si şüpheli bulundu. Kekikte oran yüzde 48'e, karabiberde yüzde 17'ye, kimyonda yüzde 14'e, zerdeçal ve safranda yüzde 11'e ulaşırken pul biberde yüzde 6'da kaldı. Baharat numunelerinin yüzde 2'sinde izinsiz boya saptandı. Rapordaki ifadenin "şüpheli" olduğunu, kesinleşmiş sahtecilik demek olmadığını da belirtmek gerekir.

CBI'nın baharat rehberine göre alıcılar çoğunlukla Avrupa Baharat Birliği'nin (ESA) kalite asgarilerini referans alıyor, akredite laboratuvar belgelerinin altı aydan eski olmamasını bekliyor ve laboratuvar ile test yönteminin alıcıyla birlikte belirlenmesini tavsiye ediyor. CBI'nın sahtecilik yazısı ise sektörde DNA analizi, izotop teknikleri, kütle spektrometrisi, spektroskopi ve kemometri yöntemlerinin kullanıldığını sayıyor.

Kuruyemişte orijinallik sorusu nasıl geliyor?

Antep fıstığında soru çoğunlukla gıda güvenliği üzerinden gelir. CBI'nın Eylül 2026'da güncellenen rehberi, alıcıların GFSI tanınırlığı olan sertifika ve sık laboratuvar testi beklediğini, Türkiye ve İran menşeli fıstıkta AB'nin özel sınır kontrolleri nedeniyle sevkiyat öncesi belge ve test sonucu istenebildiğini aktarır. Her lotun bahçe, üretici, işleyici ve test sonuçlarıyla ilişkilendirilmesini önerir.

Bu rehber sahtecilik testlerinden söz etmez. Dolayısıyla tür, menşe ya da "katkısız" gibi bir iddia varsa bunu kanıtlayacak analizi alıcıya ayrıca sormak gerekir; aflatoksin raporu bu soruların cevabı değildir.

Analiz raporu hangi koşulda işe yarar?

Rapor, dört koşul birlikte sağlandığında alıcıyı ikna eder:

  1. Partiyle bağlantı: Rapordaki numune kimliği, sevk edilen parti numarasıyla eşleşmelidir.
  2. Temsil: Numunenin nasıl alındığı bellidir ve şahit numune saklanır.
  3. Kapsam: Laboratuvarın o analiz için akreditasyon kapsamı kontrol edilir. Türkiye'de laboratuvarın o analiz için Bakanlık onayı da gerekir; 5996 sayılı Kanun onaysız analiz için rapor düzenlenmesini yasaklar.
  4. Güncellik: Raporun tarihi alıcının kabul ettiği süre içindedir.

Gıda Kontrol Laboratuvarları Yönetmeliği, ihracat öncesi kontrol için teslim edilen numuneyi "özel istek numunesi" sayar. Bu rapor alıcı için geçerli olabilir, ama resmî kontrol sonucu değildir. İhracat dosyası ile resmî denetim dosyasını bu yüzden karıştırmamak gerekir.

İhracat dosyası nasıl hazırlanmalı?

  1. Teklif aşamasında alıcıdan şartnameyi, kabul ettiği laboratuvar ve yöntem listesini isteyin.
  2. Her parti için girdiden sevkiyata izlenebilirlik kaydı oluşturun.
  3. Üretimden önce hammaddeyi ölçün ve sonucu parti numarasına bağlayın.
  4. Sevkiyat partisinden temsilî numune alın, şahit numuneyi saklayın.
  5. Riskli ürünlerde güvenlik testlerinin yanına orijinallik analizini ekleyin.
  6. Menşe belgesini, sertifikaları ve raporları tek parti dosyasında toplayın.
  7. Alıcı ülkenin kurallarını kontrol edin. 5996 sayılı Kanun'un 34. maddesi ihracatta alıcı ülkenin farklı talebine yer verir, sağlık için tehlike oluşturan ürünleri ise bu esnekliğin dışında tutar.

Hiçbir tek analiz bütün sahtecilik biçimlerini görmez. Dosya da bu yüzden tek belgeye değil, belgelerin birbirini doğrulamasına dayanmalıdır.

Deeptrace'in ölçümü dosyanın neresinde durur?

Molevex ürünün bileşimini doğru kabul edilen referansla karşılaştırır ve alıcı ülkenin ya da denetim kurumunun istediği içerik uyumunu ölçülmüş bir kayıtla destekler. Olivex ile Beevex paketleme ve ihracat öncesinde partiyi yerinde değerlendirir. Bu kayıtlar akredite laboratuvar raporunun yerine geçmez; hangi partinin rapora gideceğini belirlemeye yarar. Saha sonucunun yeri saha ölçümü mü, laboratuvar mı yazısında anlatılıyor.

Kaynaklar

Görüşme talebi

Ürününüz için doğru yöntem, ürünün kendisinden çıkar.

İlk görüşmede ürün grubunuz, üretim akışınız ve doğrulamanın yapılacağı noktalar değerlendirilir; işaretleme ya da analiz için yöntem önerilir.

Görüşme talep edin